Trên ngọn đồi có một chiếc cối xay gió, trông rất oai, và nó cũng oai thật. Cối xay bảo: “Tôi chẳng kiêu đâu, chỉ là tôi sáng sủa cả bên ngoài lẫn bên trong thôi. Bên ngoài có mặt trời, mặt trăng soi cho, bên trong có nến, có đèn dầu. Tôi là một sinh vật biết suy nghĩ, được dựng nên khéo đến mức ai nhìn cũng thích. Tôi có bốn cánh mọc ngay dưới mũ, trên đầu. Chim chóc chỉ có hai cánh, lại phải đeo sau lưng. Tôi sinh ra ở Hà Lan, nhìn dáng là biết. Quanh ngực tôi có một hành lang, bên dưới là chỗ ở, đó là nơi các ý nghĩ của tôi trú ngụ.”
Cối xay kể tiếp: “Ý nghĩ mạnh nhất của tôi, kẻ cai quản tất cả, người ta gọi là ông chủ cối. Ông biết mình muốn gì, ông làm chủ bột và cám. Ông có một người bạn đời, bà tự gọi mình là Mẹ. Bà chính là trái tim tôi. Bà chẳng chạy lăng xăng vụng về, bà biết mình muốn gì, làm được gì. Bà dịu như làn gió nhẹ mà mạnh như cơn bão. Bà là tính hiền của tôi, còn ông là tính cứng. Hai người là hai mà cũng là một, cứ gọi nhau là ‘nửa kia của tôi’. Họ có mấy cậu con trai nhỏ, những ý nghĩ non sẽ còn lớn lên. Hôm nọ tôi thấy trong người khang khác, để ông chủ và lũ trẻ xem cổ họng với ngực tôi. Cậu út nhảy tót lên tận mũ tôi, la hét om sòm, làm tôi buồn buồn nhột cả người!”
Cối xay lại ngẫm nghĩ: “Ngày tháng cứ trôi, mỗi ngày lại sáng sủa, vui vẻ hơn. Rồi sẽ có một ngày tôi không còn như thế này nữa. Tôi sẽ bị dỡ xuống để được dựng lại. Tôi sẽ thôi là tôi, mà vẫn sống tiếp. Thành một kẻ khác hẳn, mà vẫn là mình! Chuyện ấy khó hiểu quá, dù tôi sáng sủa nhờ mặt trời, mặt trăng, nến và dầu. Tôi mong mình vẫn giữ được những ý nghĩ cũ, ông chủ cối, bà mẹ, các cậu lớn cậu bé, cả gia đình. Và tôi phải vẫn là tôi, với bốn cánh trên đầu, với hành lang quanh ngực. Có thế người ta mới nhận ra mà bảo: ‘Kìa, cái cối xay trên đồi, trông oai thế mà chẳng kiêu chút nào.’” Cối xay còn nói nhiều nữa, nhưng đó là phần quan trọng nhất.
Ngày đến, rồi ngày đi, và hôm qua là ngày cuối cùng. Cối xay bốc cháy. Ngọn lửa bùng lên cao, liếm vào xà, vào ván, rồi nuốt trọn tất cả. Cối xay đổ sụp, chỉ còn lại một đống tro. Khói bay ngang qua đồi, và gió cuốn khói đi xa. Nhưng mọi sinh linh trong cối xay đều bình an vô sự. Ông chủ cối, bà mẹ và lũ trẻ vẫn ở đó, bên nhau.
Gia đình chủ cối, một tâm hồn, nhiều ý nghĩ mà vẫn chỉ là một, cùng nhau dựng lên một chiếc cối xay mới thật đẹp, chạy rất tốt. Nó giống hệt chiếc cũ, đến nỗi ai đi qua cũng bảo: “Kìa, cái cối xay trên đồi, trông oai thế!” Có điều, chiếc mới được làm khéo hơn, hợp thời hơn, để mọi việc ngày một tiến lên. Còn những thanh xà cũ đã mọt ruỗng thì nằm lại trong tro bụi. Thân cối xay cũ không đứng dậy từ tro như nó từng tưởng. Nó đã hiểu câu chuyện theo từng chữ, mà đâu phải điều gì cũng nên hiểu theo từng chữ. Điều còn lại mãi, chính là gia đình, những ý nghĩ thương yêu đã làm nên linh hồn của chiếc cối xay.