Ngày xưa, ở nước Trung Hoa xa xôi, có một vị hoàng đế sống trong cung điện đẹp nhất thế gian. Cung điện làm toàn bằng sứ quý, mỏng đến nỗi chạm nhẹ cũng phải nín thở. Vườn thượng uyển rộng mênh mông, hoa nào cũng treo chuông bạc nhỏ, gió thổi qua là leng keng. Đi mãi đến cuối vườn là một khu rừng, rồi tới biển xanh. Trong rừng ấy có một chú chim họa mi nhỏ. Đêm nào chú cũng hót, hay đến mức ông lão đánh cá đi thả lưới cũng phải dừng tay lắng nghe.
Khách phương xa đến thăm kinh thành, về nước ai cũng viết sách ca ngợi. Sách nào cũng nói: “Đẹp nhất nước Trung Hoa là tiếng hót của chim họa mi.” Hoàng đế đọc sách, ngạc nhiên lắm: “Có con chim như thế trong vườn của ta mà ta chẳng hề biết?” Ông truyền lệnh tìm cho bằng được. Các quan chạy khắp cung, chẳng ai biết chim họa mi là gì. Cuối cùng, chỉ có cô bé phụ bếp nghèo biết đường. Cô dẫn cả đoàn quan vào rừng. Nghe tiếng bò rống, quan bảo: “A, chim hót to quá!” Cô bé cười: “Không phải đâu ạ, đó là con bò.”
Rồi cô bé chỉ lên cành cây: “Kia rồi, chim họa mi đấy ạ!” Các quan ngẩn người: một chú chim nhỏ xíu, lông xám nâu, trông thật bình thường. Nhưng khi chú cất tiếng hót, cả khu rừng như lặng đi. Chú nhận lời vào cung. Tối hôm ấy, trước triều đình rực rỡ đèn hoa, họa mi hót cho hoàng đế nghe. Tiếng hót ngọt ngào đến nỗi nước mắt lăn dài trên má nhà vua. Hoàng đế muốn tặng chú chiếc dép vàng đeo cổ. Họa mi khẽ đáp: “Nước mắt của bệ hạ là phần thưởng quý nhất rồi ạ.”
Từ đó, họa mi phải ở trong một chiếc lồng vàng. Mỗi ngày chú chỉ được ra ngoài hai lần, chân buộc dây lụa, mười hai người hầu đi theo giữ. Một hôm, hoàng đế Nhật Bản gửi tặng một chú chim máy. Chim làm bằng vàng, nạm kim cương, hồng ngọc, lên dây cót là hót được một bài. Cả triều đình trầm trồ. Chim máy hót mãi không biết mệt, lần nào cũng đúng một điệu, chẳng sai một nốt. Ai cũng mải ngắm chim máy, chẳng ai để ý chú họa mi thật đã bay qua khung cửa sổ, về với khu rừng xanh.
Thấy họa mi đi mất, các quan bực bội: “Đồ vô ơn!” Rồi họ đuổi chú ra khỏi đất nước. Từ đấy chỉ còn chim máy hót trong cung. Một năm trôi qua, cả kinh thành đã thuộc lòng từng nốt nhạc của nó. Thế rồi một tối, đang hót thì trong bụng chim máy kêu “rẹt” một tiếng, bánh xe quay tít, nhạc tắt ngấm. Thợ đồng hồ đến sửa, lắc đầu bảo: “Bánh răng mòn cả rồi. Từ nay mỗi năm chỉ được cho nó hót một lần thôi.”
Năm năm sau, hoàng đế lâm bệnh nặng. Ông nằm trên chiếc giường lớn, mặt tái nhợt, người lạnh dần. Các quan tưởng ông không qua khỏi, đã lặng lẽ đi chào vị vua mới. Giữa đêm khuya, hoàng đế mở mắt. Ông thấy một bóng đen lạnh lẽo ngồi trên ngực mình, đội chiếc vương miện của ông. Quanh giường, những khuôn mặt lạ thì thầm nhắc lại mọi việc tốt, việc xấu ông từng làm. Hoàng đế run run gọi: “Chim vàng ơi, hót đi, hót lên cho ta nghe!” Nhưng không ai lên dây cót, chim máy im lặng.
Bỗng bên cửa sổ vang lên một tiếng hót trong trẻo. Chú họa mi thật đã nghe tin vua ốm và bay về. Chú hót về khu vườn yên tĩnh, nơi hoa hồng trắng nở và cỏ xanh mướt sương đêm. Những khuôn mặt lạ mờ dần đi. Bóng đen lạnh lẽo cũng mải nghe đến ngẩn ngơ, rồi trả lại vương miện, tan như làn sương bay ra ngoài cửa sổ. Hơi ấm trở lại trong người hoàng đế. Ông thì thầm: “Cảm ơn chú chim nhỏ. Ta đã đuổi chú đi, vậy mà chú vẫn về cứu ta.”
Hoàng đế muốn giữ chú lại mãi trong cung. Họa mi lắc đầu: “Cháu không sống trong cung được. Nhưng tối tối cháu sẽ bay về, đậu bên cửa sổ hót cho bệ hạ nghe. Cháu sẽ hót về người vui, người buồn, về điều tốt và điều xấu mà bệ hạ chưa biết. Chỉ xin bệ hạ đừng kể với ai rằng có một chú chim nhỏ kể cho bệ hạ mọi chuyện.” Sáng hôm sau, các quan rón rén bước vào, lo lắng không biết vua ra sao. Hoàng đế đã đứng dậy, khoác áo bào, tươi cười chào: “Chào các khanh!”