Về kệ Thế giới

Người lái buôn khôn và người lái buôn dại

Khoảng 7 phút · 6 cảnh

Hai đoàn xe buôn cùng phải vượt qua một sa mạc mênh mông. Giữa đường, một nhà quý tộc người ướt sũng khuyên họ đổ hết nước đi vì phía trước có rừng và hồ sen. Người lái buôn dại tin ngay, còn người lái buôn khôn thì nhận ra điều lạ: kẻ ấy không hề có bóng. Truyện tiền thân Đức Phật về sự tỉnh táo trước lời ngon ngọt.

Cốt truyện theo: Truyện tiền thân Đức Phật (Jataka)

Ngày xưa, ở một xứ nọ, có một người lái buôn cẩn thận lên kinh thành mua thật nhiều hàng hoá. Ông chất hàng lên những cỗ xe bò, định vừa đi vừa bán khắp các làng. Cũng lúc ấy, một chàng lái buôn trẻ khờ dại cũng mua hàng ở kinh thành, cũng định đi buôn như thế. Người lái buôn khôn nghĩ: “Hai đoàn xe mà đi cùng lúc thì người không đủ củi, đủ nước, bò không đủ cỏ ăn. Phải có một bên đi trước.” Ông bèn hỏi chàng trai: “Anh muốn đi trước hay đi sau tôi?” Chàng trai nghĩ: “Đi trước thì đường còn phẳng, cỏ còn tươi, nước còn trong, mình lại tha hồ đặt giá bán.” Thế là chàng đáp: “Tôi đi trước.” Người lái buôn khôn mừng thầm: “Người đi trước sẽ san phẳng chỗ gồ ghề, bò của họ ăn cỏ già, bò của ta sẽ được ăn cỏ non mới mọc. Họ sẽ đào giếng cho ta uống, lại đặt sẵn giá cho ta bán.” Ông vui vẻ bảo: “Được thôi, anh cứ đi trước.”

Chàng lái buôn dại lên đường ngay. Chẳng bao lâu, đoàn xe tới một sa mạc mênh mông. Chàng cho đổ đầy nước vào những chiếc chum to, chất lên một cỗ xe lớn, rồi bắt đầu vượt sa mạc. Trên bãi cát ấy có một con quỷ độc ác sinh sống. Nó nghĩ: “Nếu làm cho hắn đổ hết nước đi, chẳng mấy chốc cả đoàn sẽ mệt lả, và ta sẽ bắt được hết.” Con quỷ biến thành một nhà quý tộc sang trọng, ngồi trên cỗ xe đẹp kéo bởi những con bò trắng như sữa. Nó gọi thêm mười con quỷ khác, cho ăn mặc như người, theo sau xe. Nó trét bùn lên bánh xe, treo hoa súng và cỏ ướt lên xe, làm cho áo quần, đầu tóc cả bọn ướt sũng, nước nhỏ giọt xuống mặt, như vừa lội qua suối.

Đến gần, bọn quỷ tránh sang bên đường, niềm nở hỏi: “Các anh đi đâu đấy?” Chàng lái buôn đáp: “Chúng tôi qua sa mạc sang các làng bên kia. Các ông người ướt sũng, lại mang theo hoa súng, chắc đường bên ấy có mưa, có suối phải không?” Con quỷ chỉ về phía chân trời: “Vệt sẫm đằng kia là một khu rừng, trong rừng đầy hồ sen, mưa luôn luôn. Các anh chở nước đến đây là khéo lắm rồi, nhưng phía trước thì chẳng cần nữa đâu. Đổ hết đi cho xe nhẹ mà đi.” Rồi nó giục: “Thôi, chúng tôi đi đây!” và đánh xe đi khuất. Chàng lái buôn dại nghe theo ngay, đổ sạch mọi chum nước, không chừa lấy một cốc.

Đoàn xe đi mãi, đi mãi. Mặt trời lặn, vệt sẫm trên trời cũng nhạt dần. Chẳng có khu rừng nào cả, đó chỉ là một dải mây. Cũng chẳng tìm đâu ra nước. Mọi người không có nước uống, cũng chẳng nấu được cơm, đành đi ngủ với cái bụng đói và cổ họng khô khốc. Đàn bò cũng đói khát, nằm lả đi khắp nơi. Nửa đêm, bọn quỷ kéo đến, bắt đi cả đoàn người, lùa cả đàn bò đi. Từ đó, chẳng ai trong đoàn còn quay trở lại. Chỉ còn những cỗ xe chở đầy hàng nằm trơ trọi giữa sa mạc, vì bọn quỷ chẳng thèm lấy.

Một tháng rưỡi sau, người lái buôn khôn đi trên cùng con đường ấy. Giữa sa mạc, ông cũng gặp nhà quý tộc ướt sũng, cũng nghe kể chuyện rừng xanh hồ sen, cũng được khuyên đổ hết nước đi. Nhưng ông nhìn kỹ và thấy kẻ ấy đứng giữa nắng mà không hề có bóng. Ông đáp: “Chưa thấy chỗ có nước thì chúng tôi chưa đổ nước đi.” Bọn quỷ đánh xe đi. Người trong đoàn xôn xao: “Thưa ông, họ ướt sũng cả người kia mà, đổ nước đi cho xe nhẹ đi ạ!” Ông cho dừng xe, hỏi: “Các anh sống gần đây từ bé, có ai nghe nói sa mạc này có hồ ao không?” “Không ạ.” “Có ai thấy gió mang hơi ẩm thổi tới không?” “Không ạ.” “Có ai thấy đám mây mưa nào không?” “Không, chẳng thấy một đám nào.” “Vậy thì đó không phải là người, mà là quỷ,” ông nói. “Chúng muốn ta đổ nước đi để ta mệt lả. Đi tiếp thôi, đừng đổ đi một giọt nào.”

Đoàn xe đi tiếp. Trước khi trời tối, họ gặp những cỗ xe chở hàng của chàng lái buôn dại nằm bỏ lại giữa cát. Người lái buôn khôn cho xếp các cỗ xe thành một vòng tròn, cho đàn bò và một số người nằm nghỉ ở giữa. Còn ông cùng những người đứng đầu thì cầm gươm đứng canh suốt đêm. Nhưng bọn quỷ không dám bén mảng đến gần. Sáng hôm sau, ông chọn những cỗ xe tốt nhất trong số xe bị bỏ lại, rồi đưa cả đoàn bình an vượt qua sa mạc. Tới thành phố bên kia, ông bán hết hàng, được lãi nhiều, rồi đưa mọi người trở về quê nhà vui vẻ. Người khôn không vứt đi thứ mình đang có, chỉ vì vài lời ngọt ngào của kẻ lạ.