Vào đời vua Hùng thứ ba, ở làng Chử Xá bên bờ sông Cái có hai cha con nhà họ Chử. Người cha là Chử Cù Vân, người con là Chử Đồng Tử. Nhà vốn đã nghèo, lại gặp một trận hỏa hoạn, của cải cháy sạch, chỉ còn lại đúng một chiếc khố. Hai cha con phải thay nhau mà mặc, ai có việc ra ngoài thì người ấy mặc, người kia ở nhà. Cảnh nghèo đến thế, nhưng cha con vẫn thương yêu nhau hết lòng.
Rồi người cha lâm bệnh nặng. Lúc sắp mất, ông gọi con lại dặn: Cha chết thì cứ để thân trần mà chôn, con giữ lấy cái khố mà dùng. Nhưng khi cha mất, Chử Đồng Tử không nỡ để cha ra đi trần truồng, bèn đem chiếc khố duy nhất liệm cho cha. Từ đó chàng không còn mảnh vải che thân. Ngày ngày chàng đứng ngâm mình dưới sông bắt cá, chờ thuyền buôn đi qua thì xin ăn, hoặc đổi cá lấy gạo.
Vua Hùng có một người con gái tên là Tiên Dung, năm ấy vừa tròn mười tám tuổi, dung nhan xinh đẹp, nhưng không chịu lấy chồng. Nàng chỉ thích đi thuyền ngao du sông nước, xem phong cảnh khắp nơi. Nhà vua chiều con, mỗi năm vào mùa xuân lại cho nàng mang thuyền rồng đi chơi xa, có đông đủ cung nữ, lính hầu theo sau. Thuyền đến đâu, đàn sáo vang lên, cờ quạt rợp cả một khúc sông.
Một hôm, thuyền của công chúa xuôi đến khúc sông làng Chử Xá. Chử Đồng Tử đang đứng dưới nước, nghe tiếng chiêng trống, thấy cờ quạt rợp trời thì hoảng hốt. Không mảnh vải che thân, chàng chạy lên một bãi cát giữa sông có lau sậy mọc, bới một cái hố, nằm xuống rồi lấy cát phủ kín người, chỉ chừa lại hơi thở.
Thuyền rồng ghé vào đúng bãi cát ấy. Tiên Dung dạo chơi trên bờ, thấy cảnh đẹp, bèn sai người quây màn ngay chỗ khóm lau để tắm. Nước dội xuống, cát trôi dần, lộ ra một chàng trai đang nằm dưới đó. Công chúa giật mình. Nhưng nghĩ một lúc, nàng bình tĩnh lại mà nói: Bao nhiêu người đến hỏi, ta đều chối. Vậy mà giữa bãi sông vắng, ta lại gặp chàng trong chính tấm màn của mình. Chuyện như thế, nếu không phải trời định, thì còn là gì nữa.
Nàng sai người đưa quần áo cho chàng mặc, rồi mời xuống thuyền trò chuyện. Nghe chàng kể hết gia cảnh, nàng càng thương, càng quý tấm lòng hiếu thảo ấy. Ngay hôm đó, công chúa quyết kết làm vợ chồng. Người trên thuyền mở tiệc mừng. Tin đến tai vua Hùng. Nhà vua nổi giận: Tiên Dung không biết giữ danh tiết, hạ mình lấy kẻ nghèo hèn. Từ nay nó đừng về cung nữa. Công chúa sợ không dám về, cùng chồng ở lại nơi bến sông.
Hai vợ chồng mở chợ, lập phố, chăm chỉ buôn bán. Chẳng bao lâu, nơi bãi sông vắng vẻ đã thành một chợ đông vui, thuyền buôn trong nước và người buôn phương xa tấp nập ghé vào. Người ta gọi đó là chợ Hà Thám. Một lần, có người lái buôn giàu rủ Chử Đồng Tử ra biển buôn bán, chàng nghe lời vợ, mang vàng theo thuyền mà đi.
Thuyền ghé vào núi Quỳnh Viên giữa biển. Trên núi có một am nhỏ, trong am có nhà sư tên là Phật Quang. Chử Đồng Tử lên núi, được nhà sư giảng đạo, bèn xin ở lại học, để người lái buôn đi trước. Lúc chàng xuống núi, nhà sư trao cho một cây gậy tre và một chiếc nón lá, dặn rằng: Hai vật này tầm thường mà không tầm thường, cần đến lúc nào, phép lạ sẽ ở đó. Về nhà, chàng đem đạo truyền lại cho vợ. Hai vợ chồng bỏ việc buôn bán, đi khắp nơi tìm thầy học đạo.
Một hôm, hai vợ chồng đi đường xa, trời tối mà chưa tới làng. Họ dừng lại giữa đồng không, cắm cây gậy xuống đất, úp chiếc nón lên trên để nghỉ. Nửa đêm, nơi ấy bỗng hiện ra thành quách, cung điện, lầu son gác tía, kho tàng đầy ắp, có cả quân lính và người hầu kẻ hạ. Sáng ra, dân quanh vùng kinh ngạc, đem hương hoa, lễ vật đến dâng, xin được làm dân. Từ đó nơi này thành một vùng đông đúc, trù phú.
Tin đến kinh đô. Vua Hùng ngờ con gái làm loạn, bèn sai quân đến đánh. Quân nhà vua đến bờ sông bên kia thì trời tối, phải đóng trại chờ sáng. Người trong thành xin được ra chống cự. Tiên Dung cười mà nói: Cha ta sai quân đến, sao ta nỡ giương giáo lên với cha. Mọi việc xin để trời định đoạt. Đêm ấy, giông gió nổi lên, cát bay mù mịt. Cả thành quách, cung điện cùng hai vợ chồng và người trong thành bỗng bay lên trời. Sáng ra, chỗ ấy sụt xuống thành một cái đầm lớn, nước mênh mông.
Người ta gọi cái đầm ấy là đầm Nhất Dạ, nghĩa là đầm một đêm, và gọi bãi cát nơi hai người gặp nhau là bãi Tự Nhiên. Dân quanh vùng lập đền thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung, bốn mùa hương khói không dứt. Về sau, người Việt tôn Chử Đồng Tử là một trong bốn vị thánh bất tử. Chuyện kể đến nay, người nghe vẫn nhớ một chàng trai nghèo mà hiếu thảo, một nàng công chúa dám chọn người mình thương, và một thành quách chỉ có trong một đêm.