Vào năm Tuyên Đức nhà Minh, trong cung vua chuộng trò chọi dế, năm nào cũng bắt dân gian nộp dế quý. Giống dế vốn không phải đặc sản của đất Thiểm Tây. Nhưng ông quan huyện Hoa Âm muốn lấy lòng quan trên, dâng lên một con, đem chọi thử thấy giỏi, thế là quan trên bắt huyện ấy năm nào cũng phải nộp. Quan huyện bổ xuống các lý trưởng. Bọn du thủ du thực ngoài chợ nuôi được con dế khá thì cất giữ làm hàng hiếm, đẩy giá lên cao ngất. Bọn lý dịch nhân đó bổ thêm thuế lên đầu dân, mỗi lần đòi một con dế là mấy nhà khuynh gia bại sản.
Trong huyện có một người tên Thành Danh, học hành đã lâu mà thi mãi chẳng đỗ. Anh vốn tính thật thà, chậm nói, nên bị bọn lý dịch gian xảo đùn cho làm lý trưởng. Anh tìm đủ cách thoái thác mà không được. Chưa đầy một năm, chút gia sản ít ỏi đã hết sạch. Đến kỳ nộp dế, anh không dám bổ thêm cho dân, mà nhà thì chẳng còn gì để bù vào. Anh buồn rầu chỉ muốn chết. Vợ anh nói: “Chết thì có ích gì? Chi bằng tự mình đi bắt, may ra được con nào chăng.”
Thành Danh nghe lời vợ. Sáng đi sớm, tối về muộn, tay cầm ống tre, lồng dây đồng, anh lục khắp bãi tha ma, bờ tường đổ, bụi cỏ hoang, lật từng hòn đá, moi từng hang hốc. Bao nhiêu cách đều đã thử, mà chẳng bắt được con nào ra hồn. Có được dăm ba con thì yếu ớt, nhỏ bé, không đủ hạng. Quan huyện hạn ngày đòi nộp, quá hạn thì bắt anh chịu đòn. Hơn mười ngày, anh bị đánh hơn trăm roi, hai chân đau không đứng nổi, nằm trên giường trằn trọc, chỉ nghĩ tới cái chết.
Hồi ấy trong làng có một bà đồng gù lưng, nghe đồn bói việc gì cũng ứng. Vợ Thành Danh đem tiền tới xin quẻ. Bà đồng thắp hương khấn vái, lát sau một tờ giấy bay ra. Trên đó không có chữ, chỉ có một bức tranh vẽ một toà điện giống như ngôi chùa, sau chùa có một quả đồi nhỏ, dưới đồi đá kỳ quái nằm ngổn ngang, trong bụi gai có một con dế, bên cạnh là một con cóc như đang chực nhảy. Thành Danh xem đi xem lại, chợt nhận ra cảnh chùa Đại Phật ở phía đông làng. Anh gượng dậy, chống gậy cầm tranh mà đi.
Sau chùa có một ngôi mộ cổ, đá nằm ngổn ngang y như trong tranh. Anh vạch cỏ, nghiêng tai lắng nghe, đi chầm chậm như người tìm kim. Bỗng một con cóc nhảy vọt ra. Anh giật mình đuổi theo, con cóc chui vào bụi cỏ. Anh vạch ra, thấy một con dế nằm dưới gốc gai. Anh vồ lấy, nó nhảy vào hang đá, anh lấy cỏ gai chọc, lấy nước ống tre đổ vào, nó mới chịu ra. Con dế to khoẻ, đuôi dài, cổ xanh, cánh vàng óng. Anh mừng như bắt được ngọc báu, bỏ vào lồng mang về. Cả nhà chúc mừng, nuôi trong chậu, cho ăn thịt cua, hạt dẻ, chăm sóc kỹ càng, chỉ chờ ngày nộp quan.
Thành Danh có một đứa con trai chín tuổi. Một hôm, nhân lúc cha đi vắng, cậu bé lén mở chậu ra xem. Con dế vọt ra ngoài, nhảy nhanh không kịp bắt. Cậu vồ được thì đã lỡ tay làm gãy chân, vỡ bụng nó, chốc lát con dế chết. Cậu bé sợ quá, khóc chạy đi mách mẹ. Mẹ nghe xong mặt tái như tro, mắng: “Đồ oan nghiệt, mày chết đến nơi rồi! Cha mày về sẽ tính sổ với mày!” Cậu bé khóc mà chạy ra ngoài.
Chẳng bao lâu, Thành Danh về, nghe vợ kể thì như bị dội nước đá. Anh giận dữ đi tìm con, tìm mãi không thấy, rồi tìm thấy cậu bé dưới đáy giếng. Anh vớt con lên. Giận hoá thành đau, anh gào khóc gần chết lặng. Hai vợ chồng ngồi trong góc nhà, nhìn nhau không nói, khói bếp không lên. Đến chiều tối, định đem con đi chôn, đặt tay lên ngực thì thấy con còn thoi thóp thở. Mừng quá, họ bế con lên giường. Nửa đêm cậu bé tỉnh lại, nhưng chỉ nằm lì như khúc gỗ, mắt mở mà chẳng biết gì, như người mất hồn.
Nhìn chiếc chậu trống, Thành Danh thức trắng tới sáng. Trời vừa hửng, bỗng nghe ngoài cửa có tiếng dế gáy. Anh giật mình dậy xem, thấy một con dế nhỏ. Anh vồ lấy, nó nhảy đi, vồ lần nữa, nó lại nhảy lên vách, rồi đậu trên vạt áo anh. Nhìn kỹ, con dế bé tí, đầu như hoa mai, cổ vuông, chân dài, có vẻ không tầm thường. Nhưng nó nhỏ quá, anh lo không dám nộp. Một thiếu niên trong làng có con dế tên là Cua Xanh, ngày nào cũng thắng. Hắn tới nhà, thấy con dế của anh thì cười ngất. Anh đành đem ra cho chọi thử.
Thả vào chậu, con dế nhỏ nằm im như khúc gỗ, chàng thiếu niên lại càng cười. Lấy sợi râu lợn khều nó mấy lần, nó vẫn không động. Khều thêm, nó bỗng nổi giận, xông thẳng tới. Hai con dế quần nhau, tiếng nghiến răng ken két. Chớp mắt, con dế nhỏ nhảy lên, giương đuôi, căng râu, cắn chặt vào cổ đối thủ. Cua Xanh hoảng sợ, rút chạy. Con dế nhỏ ngẩng đầu gáy vang như báo tin thắng trận. Đang mừng, bỗng một con gà trống xông tới mổ. Con dế nhảy vọt lên, đậu ngay trên mào gà, cắn chặt không buông. Cả nhà kinh ngạc, mừng rỡ khôn xiết.
Hôm sau, Thành Danh đem dế nộp quan huyện. Quan chê nhỏ, quát mắng. Anh kể chuyện lạ, quan không tin, đem chọi thử với các con dế khác, con nào cũng thua. Đem cho gà mổ thử, quả nhiên như lời anh kể. Quan huyện mừng, thưởng cho anh, rồi dâng lên quan tuần phủ. Quan tuần phủ cả mừng, bỏ dế vào lồng vàng dâng vào cung, tâu kỹ tài năng của nó. Vào cung, đem chọi với các giống dế lạ bốn phương, nào Hồ Điệp, nào Đường Lang, nào Du Lợi Đạt, Thanh Ti Ngạch, chẳng con nào địch nổi. Mỗi lần nghe tiếng đàn tiếng sáo, nó lại nhảy múa theo nhịp. Nhà vua rất vui, xuống chiếu ban thưởng ngựa tốt, áo gấm cho quan tuần phủ.
Quan tuần phủ không quên ai đã giúp mình. Quan huyện được khen là giỏi, được thăng chức. Quan huyện vui lòng, miễn cho Thành Danh chức lý trưởng, lại dặn quan học cho anh đỗ tú tài. Hơn một năm sau, đứa con trai bỗng tỉnh táo như cũ. Cậu kể rằng mình đã hoá thành một con dế nhỏ, nhanh nhẹn, giỏi đánh, vừa mới đây mới trở về thân người. Quan tuần phủ hậu thưởng cho Thành Danh. Chẳng bao lâu, nhà anh có ruộng trăm khoảnh, lầu gác nghìn gian, trâu dê từng đàn, ra đường áo cừu ngựa béo, hơn cả nhà thế gia. Người viết truyện than rằng: thiên tử chỉ ưa một thú chơi nhỏ, mà dưới dân có bao người khuynh gia bại sản. Một con dế làm giàu cho một nhà, mà đứa trẻ phải gửi hồn vào nó mới cứu được cha mẹ mình.