Trời sinh ra muôn vật, đất nuôi lấy mọi loài. Chẳng giống nào là không có tài riêng, và người đời cũng chẳng ai không nhờ đến loài vật. Trong trời đất có bốn giống được gọi là linh thiêng: rồng lo việc trời, lân giúp thánh nhân, rùa biết trước lành dữ, phượng biết thời thịnh suy. Còn sáu giống vật nuôi trong nhà là trâu, chó, ngựa, dê, gà và heo, thì trời cho xuống trần để giúp người. Thế nhưng, ở một nhà nọ, sáu con vật ấy chẳng ai chịu ai. Con nào cũng cho mình công lớn nhất, thế là kéo nhau đến trước mặt ông chủ, con này kể công, con kia kể tội.
Trâu lên tiếng trước, giọng mỏi mệt. Một mình trâu chịu bao nhiêu gian nan. Gà vừa gáy tàn canh, chủ đã gọi thằng chăn đánh trâu ra đồng, cho ăn vội ba miếng cỏ lót dạ. Trời vừa rạng, đã vào buổi cày bừa. Trước cổ mang ách, sau đuôi kéo cày, miệng bị dàm, mũi bị xỏ dây. Trâu thở ngắn thở dài, người còn quát tháo, mắng ngược mắng xuôi. Làm không kịp thở, ăn không kịp nhai, tắm mưa dãi gió có quản gì. Có trâu mới có lúa má tằm tơ. Gặt xong thì trâu kéo xe chở lúa, lúa chất đống lại để trâu đạp. Từ tháng giêng tới tháng chạp, xuân hạ thu đông, núi cao suối sâu, việc nặng nào cũng đổ lên lưng trâu.
Trâu nói tiếp. Ăn thì rơm khô cỏ rác, ở thì chuồng lầy bùn lấm. Công trâu như thế, lẽ ra phải được ăn cơm cá, về già được nuôi dưỡng. Vậy mà khi trâu chết, chẳng ai cúng tế. Người ta sắm dao, sắm rổ, kẻ đòi cái đầu, người đòi cái nọng. Thuở xưa vua Tề còn thương con trâu sắp bị đem tế mà tha cho, ông Điền Tử còn dạy con chớ bán con vật già đã hết sức. Sao ông chủ lại lấy oán trả ân? Rồi trâu quay sang chó. Còn cái giống muông kia, chẳng tài cán gì, ngày ba bữa chực ăn, việc đến thì lẩn. Ấy thế mà chó được ăn cơm, trâu phải nhai rơm, chó chết còn được chôn cất tử tế. Ông chủ thật là bất công.
Chó nghe vậy, tức đến lộn ruột, chạy ra sủa vang. Trời sinh mỗi loài một tài, lớn làm việc nặng, bé làm việc nhẹ. Anh to vai lớn vế thì lo cày bừa, còn tôi chân tay yếu ớt thì lo canh giữ trong nhà. Sao anh khéo bới lông tìm vết thế? Đêm năm canh, mắt tôi mở thao láo, kẻ trộm phải nép. Ngày sáu khắc, tai tôi thính như trống, kẻ gian thấy bóng đã run. Ăn thì cơm thừa canh cặn, khoai sùng môn sượng, có cũng được, không cũng xong. Anh trâu ăn rơm cỏ thật, nhưng phải có thằng chăn, tốn cơm tốn áo, tính ra mỗi năm đã mất đứt một con trâu. Còn tôi giữ cả gia tài cho chủ, chẳng tốn đồng nào. Sống thì giữ của, chết xuống âm phủ còn giữ cầu, người có phúc thì đưa qua, kẻ bất nhân thì chặn lại.
Trâu với chó cãi nhau không dứt, ông chủ khó lòng phân xử, đành bảo. Thôi, đừng so hơn thiệt nữa. Cả hai đứa đều có công, hòa nhau là quý. Hai con vật bằng lòng, vui vẻ làm lành. Nhưng rồi lại cùng nhau thưa. Hai chúng tôi ăn bữa có bữa không. Còn giống ngựa kia thì quý gì mà chủ chăm chút đến thế? Ăn thì cháo đậu xanh, ở thì tàu lợp ngói, ngày ngày tắm rửa, xén bờm, sửa móng. Thế mà cày bừa thì lếu láo, săn bắn thì kém cỏi. Nuôi không biết chủ là ai, ở không biết nhà mà về. Dại không ra dại, khôn chẳng ra khôn. Nuôi giống ấy làm gì cho rối.
Ngựa nghe nói, tím gan, chạy ra hí vang. Này, tao bảo chúng bay! Thú thì cũng hai hạng thú, thú như tao, ai dám sánh? Tao từng đánh nam dẹp bắc, mỏi gối phò xã tắc, mòn lưng đội vương công, ngày ngày chầu sân rồng. Ông Hán Cao Tổ năm năm trên lưng ngựa mới dựng nên cơ nghiệp nhà Lưu. Ông Quan Công thoát qua sáu cửa ải cũng nhờ ngựa Xích Thố. Ngàn dặm quan san, ngựa phi một mạch là tới. Các chú được ăn no ngủ kỹ, nằm xó bếp, chính là nhờ ta lo cho nước yên. Nếu ta không lo việc nước, giặc đến nhà thì ai giữ cho chúng bay? Biết một mà chẳng biết mười. Ông chủ nghe ngựa nói cũng có lý, bèn phán. Lớn bé mỗi loài một tài, chớ tranh nhau hơn thiệt.
Trâu, chó, ngựa từ tạ ra về. Nhưng ngựa còn giận con dê, đứng lại mách chủ. Dê với ngựa cũng là thú, sao dê thì được ăn rồi nhảy chơi, còn ngựa phải cưỡi phải kéo? Cái giống đầu không ra đầu, đuôi không ra đuôi, mình nhỏ bụng to, thấy người là há miệng kêu be be. Dê nghe, vênh râu chạy ra. Anh từng vào dinh ra trấn thật, nhưng chớ cậy tài. Tôi không ăn lúa má, không phá đậu mè. Việc dê dê biết, việc ngựa ngựa hay. Dê thuộc về việc lễ: tế thánh, tế thần, cầu an, cầu phúc đều lấy dê dâng trước. Đến thánh nhân còn giữ lễ dâng dê ngày mồng một. Dê tuy nhỏ mà được phong Trường tu chủ bộ, ông quan râu dài. Ngựa ở cửa quyền, được phong chức gì, thử nói xem?
Ông chủ phân xử cho dê và ngựa ngang nhau, ai giữ việc nấy. Hai bên làm lành xong, dê lại quay sang kiện gà. Nuôi chúng tôi thì lợi nước lợi nhà, còn nuôi gà thật vô ơn. Chủ vừa gieo luống ngò, luống cải, gà rủ nhau bươi trốc cả gốc. Người vừa trồng đậu, vun khoai, gà xúm vào cào nát cả hoa lá. Thấy mái nhà lợp rạ, gà kéo nhau lên đó nhảy nhót tung bừng. Ăn xong thì quẹt mỏ, trời chưa tối đã lo đi ngủ. Suốt ngày chỉ có khuấy với rầy. Nuôi giống ấy làm gì cho vô lối?
Gà nghe nói nóng mặt, nhảy ra vỗ cánh, ngẩng đầu. Này, gà có đủ năm đức: văn, võ, dũng, nhân, tín. Trên đầu đội mũ quan văn, dưới chân mang đôi cựa như giáo. Gà từng ra chiến trường, lập công vang dội. Nửa đêm gà gáy ba tiếng, chúc trời yên, chúc nước thịnh, chúc dân vui. Tiếng gà từng cứu Mạnh Thường Quân thoát qua cửa ải, từng đánh thức kẻ sĩ dậy học, lại nhắc vua dậy sớm lo việc nước. Người ta còn xem chân gà mà đoán thịnh suy. Dê biết lễ thì gà cũng biết lễ, dê là Chủ bộ thì gà là Tư thần. Gà không có người chăn nên mới lỡ bươi móc, còn dê mà không ai trông thì phá gấp mười. Gà chỉ thua dê một chòm râu nịnh. Dê nghe, biết mình thua lý, xin làm tờ chịu thuận.
Gà vẫn chưa nguôi giận, quay sang thưa với chủ. Chúng gà giữ đạo làm tôi, thức khuya dậy sớm. Lúc bé còn được người nâng niu, lớn lên thì tự kiếm lấy mà ăn, siêng bươi thì no, biếng bươi thì đói. Làm tôi người mà chẳng được nhờ gì. Còn heo kia ăn xong ngủ ngáy khò khò, giả ngây giả dại, biết gì đến việc chủ. Mặt mũi thì dị hình dị dạng. Nuôi chơi cũng chẳng phải giống để chơi, chủ vẫn phải chạy rau chạy cám. No thì nhảy quanh, đói thì cắn máng cắn chuồng, ngày ba bữa không sai bữa nào. Chẳng biết nó có tài cán gì mà người yêu chiều đến thế?
Heo ngóc dậy. Chú gà chớ có múa mỏ, coi chừng có ngày bị cắn cổ đấy. Thương ghét là tùy lòng chủ, chớ có thóc mách. Trong sáu loài, ai béo tốt bằng heo? Vua làm lễ tế trời đất ở đàn Nam Giao, phải có heo mới đủ lễ tam sinh. Việc cưới xin mà không có heo thì mời năm bảy lần cũng chẳng thấy ai đến. Việc hòa giải cũng nhờ heo đầu công. Trong làng có kẻ cãi nhau, đánh nhau sứt đầu, làng xã rối tung chẳng ai gỡ nổi, khiêng con heo ra giữa là mọi việc xong xuôi. Việc quan, việc cưới, việc tang, việc tế, việc nào cũng lấy heo làm đầu. Tan xương nát thịt cũng chẳng quản, lòng thờ chủ ngay thẳng rõ ràng. Chỉ tại chú gà nói lời lấn lướt, nên heo mới phải phân trần.
Bấy giờ ông chủ mới phân xử, phê một câu cho thấu tình. Gà biết bỏ mình mà giữ nghĩa, heo thì yên ổn mà sinh sôi, nuôi lớn. Người viết truyện bảo rằng, lúc rảnh rỗi thảo ra cho rõ chuyện đời. Chuyện này cũng chỉ là chuyện nói chơi, ai muốn thì đọc mà cười cho vui.