Đời nhà Đường đô hộ nước ta, ở làng Mai Phụ ven biển Thạch Hà, xứ Hoan Châu, có một cậu bé tên là Mai Thúc Loan. Làng ấy dân trong vùng còn gọi là Kẻ Mỏm, quanh năm làm muối, gió biển mặn chát, người làng nghèo khó, sống nhờ những ô ruộng muối trắng xóa. Cậu không biết cha là ai, nên theo họ mẹ. Mẹ con dắt nhau lên vùng Ngọc Trừng, đất Nam Đàn bây giờ, mà sống. Chẳng bao lâu, mẹ cũng mất, cậu bé côi cút một mình.
Để có miếng ăn, cậu bé phải đi kiếm củi, đi ở cho nhà giàu, chăn trâu, cày ruộng thuê. Nắng gió làm nước da cậu đen sạm, đen bóng như gỗ mun. Có người tốt bụng tên là Đinh Thế thương tình đem về nuôi. Mai Thúc Loan lớn lên khỏe mạnh, thông minh hơn người. Về sau, Đinh Thế gả con gái là Đinh Ngọc Tô cho chàng.
Mai Thúc Loan nổi tiếng giỏi vật nhất vùng. Chàng mở lò vật, lập phường săn, trai tráng khắp nơi kéo về theo. Chàng học nghề săn, thành tay thợ săn cừ khôi, mấy lần hạ được cả hổ dữ, dân làng ai cũng nể phục. Họ tôn chàng làm đầu phu, cầm đầu trai tráng trong vùng. Những người bạn săn ấy, như Phòng Hậu, Thôi Thặng, Đàn Vân Du, về sau đều thành tướng của chàng. Hồi ấy đất Hoan Châu còn hay bị bọn cướp biển Chà Và, Côn Lôn kéo đến cướp phá, trai tráng theo chàng cùng nhau giữ làng.
Bấy giờ quan lại nhà Đường bắt dân đi phu quanh năm, sưu cao thuế nặng. Khổ nhất là lệ cống quả vải. Vải chín, dân phải gánh trèo đèo lội suối ra tận phủ thành, đem về phương Bắc dâng vua chúa nhà Đường. Đường xa, nắng gắt, vải chậm thì hỏng, phu gánh bị đánh đập, có người kiệt sức gục chết dọc đường. Năm ấy, Mai Thúc Loan cũng phải gánh vải đi cống.
Giữa đường, Mai Thúc Loan đặt gánh xuống, nói với những người phu: "Anh em ta làm lụng quanh năm mà không đủ ăn, nay lại phải gánh vải nuôi miệng bọn quan phương Bắc. Chết vì gánh vải, sao bằng đứng lên mà đòi lại đất nước!" Phu gánh ai cũng đồng lòng. Họ đổ vải xuống đất, giương gậy gánh lên làm khí giới. Các phường săn kéo đến hưởng ứng, rồi nhân tài khắp các châu Hoan, Diễn, Ái cùng tụ về.
Mai Thúc Loan lấy vùng Sa Nam bên sông Lam làm căn cứ, dựa lưng vào núi Đụn, cho đắp một dải thành đất dọc bờ sông, gọi là thành Vạn An. Quanh thành có các đồn Biểu Sơn, Liêu Sơn, Ngọc Đái Sơn canh giữ. Chàng xưng hoàng đế, người đời gọi là Mai Hắc Đế, nghĩa là vua đen họ Mai. Có người bảo vì nước da của vua, có người lại bảo vua mang mệnh thủy, mà màu của nước là màu đen. Theo sử nhà Đường, ba mươi hai châu cùng nổi dậy theo vua, lại có cả quân Lâm Ấp, Chân Lạp, Kim Lân sang giúp.
Năm Khai Nguyên thứ mười nhà Đường, tức năm Nhâm Tuất, có sách như Việt điện u linh lại chép là sớm hơn mấy năm, quân của Mai Hắc Đế, sử Đường chép tới bốn mươi vạn người, kéo ra bắc đánh phủ thành Tống Bình. Viên đô hộ là Quang Sở Khách sợ hãi, bỏ thành chạy về nước. Lần đầu sau bao năm, cờ của người Việt tung bay trên thành Tống Bình. Dân khắp nơi mừng rỡ, tưởng rằng ngày thoát ách đô hộ đã tới.
Vua Đường được tin, sai tướng Dương Tư Húc cùng Quang Sở Khách đem mười vạn quân sang đánh. Quân Đường đông, khí giới tốt, lại được nhiều tướng giỏi chiến trận. Hai bên đánh nhau nhiều trận, từ sông Hồng cho tới sông Lam. Nghĩa quân dần dần núng thế, thành Vạn An thất thủ. Mai Hắc Đế rút vào rừng núi, ít lâu sau thì mất. Tương truyền vua mất vì bệnh giữa rừng sâu, khi chí lớn vẫn còn dang dở. Con thứ ba của vua là Mai Thúc Huy lên nối, sử gọi là Mai Thiếu Đế, còn cầm cự thêm một thời gian rồi cũng tan.
Cuộc nổi dậy không giữ được lâu, nhưng tiếng vua Mai thì còn mãi. Truyền rằng sau trận ấy, nhà Đường không dám bắt dân nộp vải cống nữa. Lăng mộ hai cha con vua còn trong thung lũng núi Đụn. Dân lập đền thờ vua trên núi Vệ Sơn, gọi là đền Vua Mai. Rằm tháng bảy, người ta làm giỗ cho các nghĩa sĩ đã ngã xuống. Còn cứ đến rằm tháng giêng, người xứ Nghệ lại mở hội lớn, nhớ ông vua da đen từng đặt gánh vải xuống mà đứng lên.