Ngày xưa có chàng Phạm Tải, cha mẹ mất sớm, không nhà không cửa. Chàng đi khắp chợ này chợ khác, ôm cây đàn nguyệt gảy hát, ai thương thì cho bát cơm. Nhưng Phạm Tải không phải kẻ vô học: chàng biết chữ, hát lời nào cũng có tình có lý, giọng đàn trong như suối. Trong vùng có quan viên ngoại họ Trần, nhà giàu có tiếng. Ông có cô con gái tên Ngọc Hoa, đẹp nổi tiếng mười làng. Một hôm đi lễ chùa về, Ngọc Hoa nghe tiếng đàn bên cổng chợ, vén rèm kiệu nhìn ra. Thấy chàng trai rách rưới mà mặt mũi sáng sủa, hát những lời hiếu nghĩa, nàng lặng đi rất lâu.
Từ đó, mỗi lần Phạm Tải đi ngang, Ngọc Hoa lại lén bảo người hầu đem gạo ra cho. Có khi nàng tự ra sau vườn, cách bức tường thấp mà hỏi chuyện. Càng nói chuyện, nàng càng thấy chàng là người tử tế, nghèo mà không hèn. Nàng về thưa với cha mẹ, xin được lấy Phạm Tải. Ông bà Trần lúc đầu không chịu, nhưng con gái một mực, lại thấy chàng trai có học, cuối cùng cũng xuôi lòng. Đám cưới được làm. Phạm Tải về ở với vợ, chăm chỉ đọc sách, làm lụng. Hai vợ chồng thương nhau, nói gì cũng thuận, ăn gì cũng ngon. Làng xóm bảo nhau: Thế mới biết duyên trời không chọn giàu nghèo.
Trong nước khi ấy có vua Trang Vương, tính tham lam, hoang dâm, thấy gì vừa mắt là muốn chiếm. Một năm làng mở hội, xa giá nhà vua đi qua. Dân chúng quỳ hai bên đường. Trang Vương nhìn qua rèm kiệu, thấy Ngọc Hoa đứng cạnh chồng, mặt hoa da phấn, liền sững sờ. Về cung, vua ăn không ngon, ngủ không yên, sai quan nội giám đi dò hỏi. Biết nàng đã có chồng, lại là chồng nghèo, vua cười nhạt: Một đứa ăn mày cũ mà dám giữ người đẹp nhất nước sao? Vua sai người mang vàng bạc, gấm vóc đến nhà họ Trần, đòi đưa Ngọc Hoa vào cung làm phi.
Quan nội giám bày lễ vật ra giữa nhà, nói ngọt nói ngào. Ông bà Trần sợ hãi, chẳng biết thưa sao. Ngọc Hoa đứng dậy, đẩy mâm vàng ra mà nói: Tôi đã là vợ Phạm Tải. Vua là cha mẹ dân, sao lại đi cướp vợ của dân? Vàng này xin ngài mang về. Nội giám tái mặt, về tâu lại. Trang Vương giận lắm, nhưng biết dùng sức thì mang tiếng, bèn tính kế khác. Vua nói với tả hữu: Chồng nó mà không còn, thì nó còn giữ ai nữa. Từ hôm đó, Phạm Tải bắt đầu bị lính tráng để ý từng bước.
Ít lâu sau, Phạm Tải bị bắt vào kinh, bị vu cho tội làm loạn. Chàng kêu oan, nhưng người xử án là người của vua. Trang Vương sai bỏ chàng vào ngục, đánh đập, hành hạ, không cho cơm nước. Phạm Tải biết mình khó sống, nhờ người cai ngục còn chút lương tâm nhắn về cho vợ: Ta chết thì thôi, chỉ thương nàng ở lại một mình. Nàng đừng vì ta mà khổ. Mấy hôm sau, tin dữ báo về. Phạm Tải đã chết trong ngục. Ngọc Hoa nghe tin, ngã lăn ra bất tỉnh. Tỉnh dậy, nàng không khóc nữa, chỉ xin được mang thi hài chồng về chôn cất ở quê.
Ngọc Hoa lập bàn thờ chồng giữa nhà, đặt cây đàn nguyệt cũ của chàng bên bát hương. Ngày ngày nàng mặc áo trắng ngồi đó, không chải đầu, không đánh phấn. Chưa hết tuần tang, quan nội giám lại tới, lần này mang theo kiệu hoa. Ông ta nói: Chồng nàng đã mất, bệ hạ thương tình, cho nàng vào cung hưởng phú quý. Ngọc Hoa không quay lại, chỉ nói: Chồng tôi chết oan vì ai, ngài biết, tôi biết, trời cũng biết. Tôi không theo kẻ hại chồng mình. Nội giám đe dọa: Trái lệnh vua thì cả nhà họ Trần khó sống. Ngọc Hoa lặng im rất lâu, rồi xin hẹn ba ngày để làm lễ cúng chồng.
Đêm thứ ba, Ngọc Hoa tắm gội sạch sẽ, mặc lại bộ áo cưới ngày xưa rồi khoác áo tang ra ngoài. Nàng thắp hương cho chồng, ôm cây đàn nguyệt vào lòng mà khấn: Chàng chết oan, thiếp không đòi được lẽ phải ở dương gian thì xuống âm phủ mà đòi. Nàng uống chén thuốc độc đã chuẩn bị sẵn, rồi nằm xuống bên bàn thờ. Sáng hôm sau, quan nội giám tới đón thì chỉ thấy một người đàn bà nằm yên, mặt vẫn bình thản như đang ngủ. Trang Vương nghe tin, đập bàn tức tối. Còn hồn Ngọc Hoa thì bay qua bao lớp mây mù, đi thẳng xuống cửa âm phủ, tay vẫn ôm cây đàn của chồng.
Tới điện Diêm Vương, Ngọc Hoa quỳ trước sân, dâng lá đơn kiện vua Trang Vương. Nàng kể hết: vua thấy vợ người thì thèm, vu tội cho chồng người, bỏ ngục cho chết, rồi lại sai người đến ép cưới. Diêm Vương cho mở sổ sinh tử ra xem. Các phán quan lật từng trang, thấy rõ Phạm Tải còn số sống lâu, không đáng chết. Thấy rõ cả bao điều ác Trang Vương đã làm bấy lâu: cướp ruộng của dân, đánh oan người ngay. Diêm Vương nổi giận: Làm vua mà gian ác như thế, dương gian không ai xử được thì âm phủ xử. Liền sai quỷ sứ lên trần bắt hồn Trang Vương xuống đối chất.
Hồn Trang Vương bị lôi xuống, run cầm cập, quen thói vua chúa còn định chối. Nhưng sổ sách rành rành, hồn Phạm Tải đứng đó làm chứng, không chối được câu nào. Diêm Vương phán: Trang Vương phải ở lại âm phủ chịu tội cho hết những điều ác đã gây. Còn Phạm Tải chết oan, Ngọc Hoa theo chồng vì nghĩa, cho cả hai trở về dương gian, sống tiếp phần đời còn lại. Hai vợ chồng lạy tạ, nắm tay nhau đi theo con đường sáng mà lên. Ở trần gian, người ta chỉ biết nhà vua bỗng chết bất đắc kỳ tử giữa đêm. Còn ở quê họ Trần, Ngọc Hoa mở mắt bên bàn thờ chồng, và ngoài ngõ, Phạm Tải bước vào, gọi tên vợ. Dân gian kể chuyện ấy để nói rằng quyền vua dù lớn, cũng không lớn hơn lẽ phải.