Ngày xưa, có hai người bạn thân, một người tên là Quắc, một người tên là Nhân. Cả hai đều là con nhà nghèo, cha mẹ mất sớm, cùng theo học một thầy. Quắc sáng dạ hơn, học đâu nhớ đấy, sau mở lớp dạy trẻ trong làng, kiếm được đồng nào lại chia cho bạn. Có lần Quắc ốm nặng, nằm liệt mấy tháng trời. Nhân ngày đêm sắc thuốc, nấu cháo, thức trắng bên giường, nhờ thế mà Quắc qua khỏi. Hai người thề với nhau: sống chết có nhau, giàu nghèo không đổi.
Rồi cảnh nhà quá túng bấn, Nhân phải đi xa làm thuê kiếm sống. Hai bạn tiễn nhau ở đầu làng, nắm tay nhau mãi không rời. Nhân đi làm thuê khắp nơi, cuối cùng vào làm cho một nhà phú thương. Thấy anh thật thà, siêng năng, phú thương tin cậy, lại đem con gái gả cho. Nhờ của hồi môn bên vợ, chẳng mấy năm Nhân đã thành một phú ông có tiếng trong vùng, nhà cao cửa rộng, ruộng thẳng cánh cò bay.
Giàu sang rồi, Nhân vẫn không quên lời thề cũ. Anh lặn lội đi tìm Quắc, gặp bạn vẫn đang dạy mấy đứa trẻ trong một mái trường dột nát, áo quần rách vá. Nhân mừng rỡ ôm chầm lấy bạn. Anh lo cho đám học trò sang học với một cụ đồ khác, rồi đón Quắc về nhà mình. Nhân dặn người nhà: Đây là ân nhân, là anh em ruột thịt của ta, phải đối đãi như đối với chính ta vậy.
Nhưng vợ Nhân vốn quen thói nhà giàu, coi người nghèo như cỏ rác. Thấy chồng rước về một anh đồ rách rưới, ăn không ngồi rồi, thị đâm ra khó chịu. Lúc đầu thị chỉ lẩm bẩm sau lưng, rồi nói bóng nói gió, sau cùng thì đay nghiến ra mặt, chửi cả chồng lẫn khách, đòi phải đuổi Quắc đi. Nhân vừa chăm lo cho bạn, vừa hết lời khuyên vợ, nhưng thị chẳng nghe. Quắc ngượng ngùng, đã hai lần xin về, Nhân đều níu kéo giữ lại.
Một hôm, nghe những lời nhục mạ quá nặng nề, Quắc biết mình không thể ở lại. Chàng nghĩ: Nếu ta cứ nói thật mà đi, thế nào Nhân cũng tìm về. Chi bằng để bạn tưởng ta đã chết, cho vợ chồng bạn được yên. Sáng sớm tinh mơ, sương còn mù mịt, Quắc lặng lẽ rời nhà. Đến bìa một khu rừng phía nam, chàng cởi khăn áo treo lên cành cây, rồi đi biệt về một vùng xa, lại dạy trẻ kiếm sống, không cho ai biết tung tích.
Không thấy bạn đâu, Nhân cuống cuồng đi tìm. Mấy hôm sau, có người nhặt được khăn áo ở bìa rừng phía nam đem về. Nhân nhận ra đồ của bạn, đau đớn tưởng Quắc đã bị cướp hại. Nhưng anh vào rừng xem xét, chẳng thấy dấu vết gì, lại mong bạn vẫn còn sống. Thế là Nhân bỏ cả cửa nhà, đi sâu vào rừng, vạch từng bụi rậm, suốt ngày cất tiếng gọi: Quắc ơi! Quắc ơi! Tiếng gọi vang khắp núi rừng, mà chẳng có ai đáp lại.
Ngày qua ngày, Nhân không ăn không ngủ, cứ đi mãi, gọi mãi. Quần áo rách bươm, giọng khản đặc, người kiệt sức dần. Đến lúc gục xuống bên một bụi rậm, môi anh vẫn còn mấp máy gọi tên bạn. Rồi Nhân chết giữa rừng sâu. Hồn anh hóa thành một con chim nhỏ, lông nâu sẫm, chỉ quanh quẩn trong lùm bụi ven rừng, ven đầm. Ngày đêm nó kêu khắc khoải: quốc, quốc, quốc, như vẫn còn gọi người bạn năm xưa.
Ở nhà, vợ Nhân đợi mãi không thấy chồng về. Bấy giờ thị mới hối hận, hiểu ra tất cả là do lòng tham và sự khinh bạc của mình mà ra. Thị bỏ nhà, lần theo lời người kể, tìm đến khu rừng phía nam. Vào đến bìa rừng, thị nghe tiếng kêu: quốc, quốc, nghe như giọng chồng. Thị gọi tên chồng, chỉ có tiếng chim đáp lại. Thị đi theo tiếng chim, càng đi càng sâu, lạc lối không ra được, kiệt sức rồi chết bên một gốc cây già.
Từ đó, mỗi độ hè về, trong những lùm cây ven đồng, ven đầm, người ta lại nghe tiếng chim quốc kêu khắc khoải, lúc gần lúc xa, đêm khuya vẫn chưa dứt. Có người bảo đó là Nhân vẫn đi tìm Quắc. Ở một vùng quê xa, người thầy đồ nghèo năm nào vẫn dạy trẻ, nào có hay người bạn cũ đã vì mình mà hóa chim. Ông bà ta kể chuyện này để dặn con cháu: tình bạn chân thành quý hơn vàng bạc, và đừng vì lòng tham, lòng khinh người mà làm tan nát những tấm lòng tốt.