Ngày xưa, ở một bản Thái nằm bên dòng suối nơi núi rừng Tây Bắc, có một cô gái tên là Ban. Nhà Ban nghèo, cha mất sớm, chỉ còn mẹ già. Nhưng Ban chăm chỉ hơn ai hết: sáng lên nương, trưa xuống suối, tối lại ngồi bên khung cửi dệt vải. Đôi tay Ban thêu chiếc khăn piêu nào cũng đẹp như có hoa nở trên vải. Giọng hát của Ban trong như nước suối, mỗi lần nàng cất tiếng hát ru em hay hát giữa nương, chim rừng cũng như dừng lại lắng nghe. Trai bản mến Ban nhiều, nhưng Ban chưa để lòng thương ai.
Trong bản có ông tạo, người đứng đầu cả vùng, nhà sàn cao, trâu bò đầy chuồng. Con trai ông tạo là một chàng trai khỏe mạnh, hiền lành, lại thổi khèn rất hay. Một chiều, Ban xuống suối gánh nước, nghe tiếng khèn ngân trên bờ, nàng cất tiếng hát đáp lại. Tiếng khèn và tiếng hát quyện vào nhau mãi đến khi trăng lên. Từ hôm ấy, chiều nào chàng cũng ra suối. Chàng giúp nàng gánh nước, cùng nàng lên nương, kể cho nàng nghe chuyện săn bắn trong rừng. Hai người thương nhau lúc nào chẳng hay. Đêm hội xòe, chàng nắm tay Ban giữa vòng người, ai cũng bảo đôi trai gái ấy đẹp như đôi chim rừng.
Chuyện đến tai ông tạo. Ông nổi giận đùng đùng, gọi con trai vào mà mắng: “Con nhà tạo sao lại đi lấy con gái nhà nghèo không có lấy một con trâu? Ta đã hỏi cho con con gái nhà tạo bản bên kia rồi.” Chàng trai quỳ xin cha, nói rằng đời này chỉ thương mình Ban. Ông tạo không nghe, sai người canh giữ chàng, rồi cho người sang nhà Ban, lời lẽ nặng nề, cấm nàng không được gặp con trai ông nữa. Mẹ Ban chỉ biết ôm con mà khóc, vì nhà mình nghèo, biết lấy gì mà cãi lại người quyền thế.
Biết con không chịu nghe lời, ông tạo bày kế. Ông sai con trai đem trâu ngựa đi buôn ở một mường xa, ngày về chưa định. Trước hôm đi, chàng lẻn ra bờ suối gặp Ban lần cuối. Chàng tháo chiếc vòng bạc trên cổ tay trao cho nàng mà dặn: “Em giữ lấy, chờ anh về. Dù cha có ngăn, anh cũng quay về với em.” Ban nhận chiếc vòng, nói chỉ một câu: “Em chờ, dù bao lâu cũng chờ.” Sáng hôm sau, đoàn người ngựa vượt đèo đi mất, chỉ còn tiếng nhạc ngựa vọng lại trong sương sớm.
Ban chờ một mùa lúa, rồi hai mùa lúa, vẫn không thấy chàng về. Ông tạo lại cho người tung tin rằng chàng đã lấy vợ ở mường xa, sẽ không về nữa. Ban không tin. Ngày ngày nàng lên đỉnh núi cao nhất, nhìn về phía con đèo chàng đã đi, tay mân mê chiếc vòng bạc. Nàng ăn ít, ngủ ít, người gầy rộc đi, giọng hát cũng không còn cất lên được. Mẹ khuyên nàng quên đi, nàng chỉ lắc đầu. Một sớm, nàng nói với mẹ rằng nàng phải đi tìm chàng, tìm cho bằng được để hỏi một lời.
Ban vượt suối, băng rừng, đi qua bao nhiêu bản lạ. Gặp ai nàng cũng hỏi thăm chàng trai con nhà tạo thổi khèn hay. Người thì lắc đầu, người thì chỉ lối vào sâu trong núi. Gai rừng cào rách váy áo, đá sắc làm chân nàng tứa ra, mưa rừng làm nàng ướt lạnh. Đói thì nàng hái quả dại, khát thì vốc nước suối. Đêm đến, nàng ngồi tựa gốc cây, hát khe khẽ bài hát ngày xưa, mong gió đưa tiếng hát đến tai người thương. Nhưng chỉ có tiếng vượn hú đáp lại nàng giữa rừng sâu.
Một chiều cuối đông, kiệt sức, Ban ngã xuống bên một con dốc nhìn về phía con đèo năm xưa. Nàng ôm chiếc vòng bạc vào ngực, khẽ gọi tên người thương rồi nhắm mắt, không bao giờ tỉnh lại nữa. Đêm ấy gió núi thổi suốt, sương rơi trắng sườn đồi. Sáng hôm sau, ở đúng chỗ nàng nằm, mọc lên một cây lạ thân cứng cáp, cành vươn về phía đèo. Lá cây xẻ đôi như hai bàn tay úp vào nhau. Khi xuân về, cây trổ hoa trắng muốt, cánh mỏng, thoang thoảng hương, trắng như tấm lòng trong sạch và thủy chung của người con gái.
Mãi sau này, chàng trai mới trốn được về bản. Chàng tìm đến nhà Ban thì chỉ còn bà mẹ già ngồi khóc bên bếp lửa nguội. Nghe tin Ban vào rừng tìm mình, chàng lập tức lên đường. Chàng đi theo dấu chân nàng qua bao suối bao đèo, cho đến khi gặp cây hoa trắng trên con dốc. Dưới gốc cây, chàng nhặt được chiếc vòng bạc của mình. Chàng hiểu cả. Chàng ôm lấy thân cây mà khóc, thổi lên khúc khèn buồn nhất đời mình. Từ đó người Thái gọi loài hoa ấy là hoa ban. Mỗi độ xuân sang, hoa ban nở trắng khắp núi rừng Tây Bắc, trai gái hẹn hò dưới gốc ban, hát cho nhau nghe về một mối tình không bao giờ phai.