Ngày xưa, ở một làng nhỏ dưới chân núi xứ Lạng, có hai anh em mồ côi cha, sống với mẹ trong một túp lều tranh. Người anh tên là Văn, người em gái tên là Tô Thị. Nhà nghèo, mẹ ngày ngày lên nương, hai anh em ở nhà trông nhau, lớn hơn chút nữa thì theo mẹ đi kiếm củi, hái rau. Người anh tính nóng, nhưng thương em, đi đâu cũng dắt em theo. Người em ngoan ngoãn, hay cười, quấn quýt bên anh.
Một hôm, hai anh em đang chơi trước sân, người anh cầm con dao chặt mía cho em. Không biết vì sao hai đứa giành nhau rồi cãi cọ. Cơn giận nổi lên, người anh vung tay, chẳng ngờ sống dao trúng ngay đầu em gái. Tô Thị ngã vật xuống, máu chảy ướt tóc, nằm im không động đậy. Thấy vậy, Văn hoảng sợ, tưởng mình đã lỡ tay hại chết em. Sợ mẹ về trách phạt, sợ làng xóm bắt tội, cậu bé vứt dao, bỏ chạy thục mạng vào rừng.
Văn chạy mãi, chạy mãi, qua mấy ngọn núi, mấy con sông, đến một vùng xa lạ. Cậu theo người ta làm thuê, ở đợ, lăn lộn khắp nơi mà sống. Còn ở nhà, mẹ về thấy con gái nằm bất tỉnh, vội ôm lấy, chạy chữa thuốc thang. May sao Tô Thị qua khỏi, chỉ còn lại một vết sẹo trên đầu, tóc mọc che kín. Mẹ đi tìm con trai khắp nơi mà không thấy, đêm đêm ngồi khóc. Ít năm sau, bà mẹ lâm bệnh rồi qua đời, để lại Tô Thị một mình.
Thấm thoắt mười mấy năm trôi qua. Văn giờ đã là một người đàn ông khỏe mạnh, quanh năm phiêu bạt, lòng vẫn ngậm nỗi ăn năn. Một ngày nọ, chàng tình cờ trở lại vùng đất cũ, nhưng cảnh vật đổi thay, chàng không còn nhận ra quê mình. Người làng cũng chẳng ai nhận ra chàng. Ở đây, chàng gặp một người con gái hiền hậu, nết na, sống một mình. Hai người thương nhau, rồi nên vợ nên chồng. Người con gái ấy chính là Tô Thị, nhưng cả hai đều không biết.
Vợ chồng chăm chỉ làm ăn, tuy nghèo mà đầm ấm. Chồng lên rừng đốn củi, vợ ở nhà dệt vải, nuôi gà. Năm sau, họ sinh được một đứa con trai kháu khỉnh. Chiều chiều, người chồng gánh củi về, nghe tiếng con bi bô, thấy vợ đứng đợi ở đầu ngõ, lòng chàng ấm lại. Bao nhiêu năm lưu lạc, giờ chàng tưởng mình đã có một mái nhà, đã có thể quên đi chuyện cũ.
Một hôm, trời nắng đẹp, người vợ ngồi bên hiên gội đầu, nhờ chồng chải tóc giúp. Rẽ mái tóc dài của vợ, người chồng bỗng thấy một vết sẹo lớn trên đầu. Chàng hỏi: Vết sẹo này ở đâu mà có? Vợ thật thà kể: Hồi nhỏ, em chơi với anh trai, bị anh lỡ tay đánh trúng. Anh sợ quá bỏ đi, từ bấy đến giờ không biết sống chết ra sao. Mẹ em mất rồi, em chỉ còn mong có ngày gặp lại anh. Nghe đến đó, người chồng chết lặng. Chàng hỏi thêm tên làng, tên mẹ, thì không còn nghi ngờ gì nữa.
Người vợ của mình chính là em gái ruột của mình. Văn đau đớn, xấu hổ, không dám nói ra, cũng không dám ở lại. Mấy hôm sau, chàng bảo vợ: Nhà nước đang bắt lính đi đắp đồn biên ải, ta phải đi một chuyến xa. Nàng ở nhà nuôi con, đợi ta về. Rồi chàng gánh tay nải ra đi, không ngoảnh lại. Tô Thị bồng con tiễn chồng đến đầu núi, dặn đi dặn lại: Chàng nhớ giữ mình, mau về với mẹ con em. Bóng chàng khuất dần sau dãy núi, và từ đó không bao giờ trở lại.
Ngày qua tháng lại, không thấy chồng về. Ngày nào Tô Thị cũng bồng con lên đỉnh núi cao, đứng ngóng về phía chân trời nơi chồng đã đi. Nắng cũng đứng, mưa cũng đứng, gió bấc rét căm căm cũng đứng. Đứa con trên tay lớn dần, vẫn chưa thấy bóng cha. Người làng thương, khuyên nàng thôi đừng đợi nữa, nhưng nàng chỉ lắc đầu, mắt vẫn nhìn về phía xa. Năm này qua năm khác, mái tóc nàng bạc dần trong sương núi.
Rồi một ngày, người làng lên núi thì không thấy mẹ con nàng đâu nữa. Trên đỉnh núi, chỗ nàng vẫn đứng, chỉ còn một khối đá cao, hình người đàn bà bồng con, mặt hướng về phương xa. Mưa gió bao năm, khối đá vẫn đứng đó, lặng lẽ như đang đợi. Người ta bảo, nàng đã đợi chồng đến hóa đá. Từ đó, người làng gọi khối đá ấy là đá Vọng Phu, nghĩa là đá trông chồng, còn ngọn núi thì gọi là núi Tô Thị.
Ngày nay, ai lên xứ Lạng, qua phố Kỳ Lừa, vẫn được nghe người địa phương kể về nàng Tô Thị và hòn Vọng Phu. Ở nhiều nơi khác trên đất nước, cũng có những ngọn núi, những hòn đá mang tên Vọng Phu, gắn với những người vợ đợi chồng. Câu chuyện buồn ấy truyền từ đời này sang đời khác, như một lời nhắc nhớ về lòng chung thủy sắt son của người phụ nữ Việt, và về những lỗi lầm mà một khi đã gây ra, người ta phải mang theo suốt cả cuộc đời.