Núi Cao Vọng cao và rộng mênh mông, một phía giáp miền rừng núi xa xôi, một phía chạy thẳng ra biển. Con đường cái quan băng qua núi ở Đèo Ngang, chỗ phân ranh hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình. Ở làng Mỹ Hòa, ngay gần chân đèo, có một đồn lũy cũ đã bỏ hoang từ lâu, cây cối mọc um tùm phủ kín. Chẳng ai ở trong đó cả. Vậy mà đêm nào dân làng cũng nghe từ trong đồn vọng ra tiếng một cậu học trò đọc bài, giọng rành rọt, đều đều, lúc to lúc nhỏ. Ai nghe cũng lấy làm lạ lùng.
Vào thời Tây Sơn, trong làng có ông Đặng Văn Bình, vợ là bà Nguyễn Thị Phước. Một đêm, ông Bình nằm mơ thấy một cậu bé từ trong đồn lũy hoang bước ra, đi thẳng vào nhà mình. Cậu bé chắp tay thưa: "Cháu thấy ông bà là người hiền đức, nên cháu tìm đến đây. Nếu ông bà chịu nuôi, cháu xin ở lại với ông bà." Ông Bình ngạc nhiên, nhưng thấy cậu bé lanh lợi dễ thương thì hỏi: "Thế cháu định ở với ta mấy năm?" Cậu bé đáp ngay: "Hai mươi năm ạ."
Ông Bình lắc đầu: "Cháu còn bé tí. Ở có hai mươi năm rồi đi thì ta chưa kịp nhờ cậy gì. Ta muốn cháu ở lâu hơn nhiều." Cậu bé hỏi: "Thế ông muốn bao nhiêu năm?" Ông Bình cười mà rằng: "Ta muốn một trăm năm!" Cậu bé kêu lên: "Ôi, nhà này đòi hỏi quá! Đời người có được trăm năm đâu, mà ông bắt cháu ở những trăm năm. Thơ xưa có câu: trong núi có cây sống nghìn năm, nhưng trong loài người chẳng ai thọ nổi trăm tuổi."
Ông Bình nghe cậu bé ứng đối trôi chảy thì phục lắm, bảo: "Cháu khéo nói thật. Thôi được, cháu tự định lấy thời hạn đi." Cậu bé nghĩ một lúc rồi đáp: "Vậy cháu xin ở với ông bà bảy mươi hai năm." Ông Bình gật đầu ưng thuận, nhận cậu bé về làm con nuôi. Vừa lúc ấy ông choàng tỉnh dậy, mới biết mình nằm mơ. Ngoài trời vẫn tối đen, gà chưa gáy. Ông nằm nghĩ mãi về giấc mộng lạ, không biết điềm gì, đến sáng thì đem kể cho vợ nghe.
Lúc ấy vợ chồng ông Bình đều đã ngoài năm mươi tuổi. Vậy mà chẳng bao lâu sau, bà Phước có mang. Đến ngày tháng, bà sinh được một đứa con trai. Bà trở dạ ban đêm, đúng lúc đứa bé chào đời thì cả căn nhà bỗng rực lên một thứ ánh sáng đỏ. Ánh đỏ toả khắp các gian, chiếu cả ra ngoài sân rồi mới tắt dần. Ông Bình cho đó là điềm rất tốt. Đứa bé đầy tháng thì được đặt tên là Đặng Văn Hòa.
Đến năm lên mười, Hòa có tướng mạo chẳng giống trẻ con bình thường. Mắt cậu to và tròn, con ngươi nhỏ, trên con ngươi lấp lánh một đốm vàng. Mặt vuông, vai rộng, mũi cao, hai tai trắng. Dân làng nhìn cậu bé mà xì xào bàn tán. Cũng từ ngày Hòa ra đời, người ta không còn nghe tiếng cậu học trò đọc bài trong đồn lũy hoang dưới chân Đèo Ngang nữa. Đêm đêm, đồn lũy chìm trong im lặng, chỉ còn tiếng gió núi thổi qua lùm cây.
Bấy giờ nhà Tây Sơn đã mất, vua Gia Long lên ngôi. Năm Gia Long thứ tám, Hòa vừa mười tám tuổi. Quan tỉnh nghe đồn trong hạt có một cậu thần đồng, liền cho vời đến để thử. Hỏi chuyện trời, Hòa đáp trôi chảy. Hỏi chuyện đất, Hòa cũng giảng giải rành mạch, câu nào cũng vượt sức người thường. Quan tỉnh kinh ngạc, sai người đưa cậu về kinh đô. Nhà vua cho gọi Hòa vào, hỏi han trước mặt cả triều đình. Hòa ứng đối không vấp một câu.
Nhà vua rất hài lòng, quay sang hỏi các quan nên phong cho chàng trai chức gì. Các quan bàn với nhau rồi tâu xin phong cho Hòa làm đại học sĩ, kiêm coi việc xem thiên văn trong Khâm thiên giám. Thế là cậu bé làng Mỹ Hòa dưới chân Đèo Ngang trở thành một vị quan văn ở kinh đô. Sang đời vua Minh Mạng, Hòa lại được thăng làm Văn Minh điện đại học sĩ, ngày ngày hầu bên vua bàn chuyện chữ nghĩa.
Một hôm, vua Minh Mạng ra cho Hòa một vế đối, bắt đối lại ngay: "Răng thì cứng, lưỡi thì mềm; vật tính cứng chẳng bằng vật tính mềm." Hòa đáp liền: "Mày thì trước, râu thì sau; cái mọc trước chẳng dài bằng cái mọc sau." Nhà vua nghe xong vỗ tay khen tài, ban thưởng rất hậu. Người làng Mỹ Hòa thì vẫn kể cho nhau nghe rằng, Đặng Văn Hòa chính là cậu học trò năm nào đêm đêm đọc bài trong đồn lũy hoang, đã đến xin làm con nhà họ Đặng.