Cha tôi để lại cho tôi một gia tài quý nhất trên đời, ấy là tính vui vẻ. Các bạn hỏi cha tôi là ai ư? Điều đó chẳng dính dáng gì tới tính vui vẻ cả. Tôi chỉ nói được rằng ông béo tròn, lanh lợi, dáng người lẫn tính nết đều trái ngược hẳn với nghề của ông. Còn nghề gì ư? Nếu viết ngay ở trang đầu, có khi khối người gấp sách lại mà chê là đen đủi. Vậy mà cha tôi chẳng phải đao phủ hay thợ thuộc da. Ông luôn đi đầu, trước cả giám mục, trước cả các ông hoàng. Cha tôi là bác đánh xe tang.
Mỗi khi ông ngồi chễm chệ trên chiếc xe chở người đi chuyến cuối, áo choàng đen rộng thùng thình, mũ ba góc viền đen trên đầu, người ta nhìn lên khuôn mặt tròn như mặt trời kia mà chẳng nghĩ nổi tới buồn đau hay mồ mả. Khuôn mặt ấy như muốn nói: chẳng sao đâu, mọi chuyện rồi sẽ tốt hơn người ta tưởng. Tôi thừa hưởng của cha cả tính vui vẻ lẫn thói quen hay ra nghĩa địa dạo chơi, một thói quen tốt nếu ta đi với tâm thế phải lẽ. Tôi lại đặt mua tờ báo rao vặt của thành phố, y như cha tôi ngày trước.
Tôi chẳng còn trẻ, không vợ không con, cũng chẳng có tủ sách nào. Tôi chỉ có tờ báo rao vặt, thế là đủ lắm rồi. Trong đó có mọi thứ một người cần biết: hôm nay ai giảng ở nhà thờ, sách mới nào vừa in, nhà nào cho thuê, ở đâu tìm được người làm, quần áo, thực phẩm. Lại còn biết bao lời kêu gọi quyên góp, bao bài thơ ngây thơ, bao người tìm bạn, tìm việc, nói năng thật thà giản dị. Người đọc báo ấy có thể sống vui và nằm xuống thanh thản, cuối đời còn có cả một chồng giấy để làm nệm.
Tờ báo thì ai cũng tự đọc được, nhưng hãy theo tôi ra nghĩa địa, khi trời nắng đẹp và cây cối xanh tươi. Ta cùng đi giữa những nấm mộ. Mỗi nấm mộ giống một cuốn sách gấp lại, gáy úp lên trên. Ta đọc được tên sách, còn bên trong viết gì thì chịu. Nhưng tôi được cha kể cho nhiều điều, lại tự mình để ý thêm nhiều điều khác. Tôi ghi hết vào cuốn sổ riêng, viết cho mình đọc, viết cho vui, kể chuyện đời của những người nằm đây, và thêm vài người nữa.
Đây, sau hàng rào sắt trắng, ngày xưa có một khóm hồng. Nay hồng không còn, chỉ có nhánh cây xanh nhà bên vươn sang. Dưới đó là một người rất bất hạnh, dù lúc sống ông ta sung túc, có của ăn của để. Chỉ vì thú vị quá tinh tế mà cái gì cũng làm ông bực. Tối nào vào nhà hát, ông chẳng vui được phút nào: khi thì mặt trăng trên sân khấu sáng lệch một bên, khi thì cây cọ mọc trong vườn thú nước Đức, cây xương rồng mọc trên núi tuyết. Khán giả vỗ tay nhiều quá ông bực, ít quá ông cũng bực. Ông cứ thế giày vò mình, cho tới khi tự giày vò mình xuống mồ.
Còn đây là một người hạnh phúc, nghĩa là dòng dõi cao sang, chức vị lớn. Thật may cho ông, vì nếu không thì chẳng ai buồn để ý tới ông. Ông đi đâu cũng khoác áo thêu kín người, đứng trong phòng khách chẳng khác gì sợi dây kéo chuông đính đầy ngọc trai, chỉ để làm cảnh. Mà sau sợi dây đẹp ấy bao giờ cũng có một sợi dây thừng to khỏe để dùng thật. Ông cũng có một người giúp việc đứng sau, làm thay ông mọi chuyện nặng nhọc. Tạo hoá sắp đặt khéo thế, ai mà chẳng vui cho được.
Còn đây, ôi, nghĩ tới mà buồn, là một người suốt sáu mươi bảy năm chưa ai nhớ ông từng nói được câu nào hay. Ông sống chỉ để mong có một ý hay. Cuối cùng ông tin chắc mình đã nghĩ ra, và ông mừng quá đến nỗi chết vì sung sướng. Chẳng ai được gì, chẳng ai kịp nghe cái ý ấy là gì. Tôi đoán nó làm ông nằm không yên. Biết đâu cái ý ấy phải nói vào bữa sáng mới hay, mà hồn ma thì chỉ được lên trần lúc nửa đêm. Thế là ông lại phải mang nó xuống mồ. Một nấm mồ trằn trọc biết bao.
Người đàn bà nằm đây keo kiệt tới mức đêm đêm dậy kêu meo meo, để hàng xóm tưởng bà có nuôi mèo. Keo đến thế là cùng! Bên cạnh là một cô tiểu thư con nhà tử tế, đi đâu cũng muốn cất giọng cho thiên hạ nghe. Bài cô hay hát có câu tiếng Ý nghĩa là tôi chẳng còn giọng nữa, và đó là câu thật lòng duy nhất cô từng nói trong đời. Kia là một cô gái khác, đã đính ước rồi, nhưng chuyện của cô là chuyện thường ngày ở huyện. Ta để cô yên nghỉ.
Đây là một bà goá, miệng thì ngọt như rót mật mà lòng chứa đầy mật đắng. Bà đi hết nhà này tới nhà kia, rình tìm lỗi người ta để mà nhai đi nhai lại bằng tất cả lòng đố kỵ. Còn đây là mộ chung của cả một dòng họ. Họ bám chặt lấy ý mình tới mức chẳng tin điều gì khác. Báo chí, cả thế giới nói một đằng, nhưng thằng bé học trò trong họ nói một nẻo, thì họ tin thằng bé, vì nó là người trong nhà. Con gà trống nhà họ gáy lúc nửa đêm, cả họ cũng quả quyết trời đã sáng, dù người gác đêm và mọi đồng hồ trong thành phố đều báo mười hai giờ đêm.
Đại thi hào Goethe kết vở kịch của mình bằng mấy chữ: còn nữa. Cuộc dạo chơi nghĩa địa của chúng ta cũng còn nữa. Tôi ra đây thường lắm. Khi bạn bè, hay những người chẳng phải bạn bè, làm tôi khó chịu quá, tôi ra đây chọn cho họ một mảnh đất, rồi chôn họ trong tưởng tượng. Họ nằm đó, chết rồi, hết đường làm hại, cho tới khi trở về thành người mới tốt hơn. Tôi ghi đời họ vào sổ, theo cách nhìn của tôi. Ai làm điều dại dột, chẳng cần bực mình, cứ chôn họ đi cho khuất mắt mà giữ lấy tính vui. Rồi khi tới lượt cuốn sách đời tôi được đóng gáy, người ta sẽ khắc lên mộ: Người có tính vui vẻ. Chuyện của tôi là thế.