Ngày xưa, ở một làng nọ có anh chàng con nhà hàng thịt lợn, nên cả làng gọi luôn là anh Lợn. Lợn học dăm ba chữ, đọc câu được câu chăng, nhưng lại thích làm ra vẻ hay chữ. Gặp ai anh cũng nói văn hoa, ngồi hàng thịt mà tay cầm quyển sách, chẳng biết cầm xuôi hay cầm ngược. Vợ anh là người tháo vát, buôn bán giỏi, nhiều mưu mẹo. Thấy chồng cứ thèm được người ta kính nể, chị bảo: Học thì muộn rồi, nhưng làm thầy thì còn kịp. Để em tính cho. Lợn hỏi làm thầy gì. Chị đáp gọn: Thầy bói.
Tối hôm ấy, chị vợ lẳng lặng dắt con trâu của nhà hàng xóm đem giấu vào bụi tre ngoài đồng. Sáng ra, nhà kia mất trâu, chạy khắp làng tìm, khóc lóc ầm ĩ. Chị vợ đon đả bảo: Nhà tôi mới học được nghề bói, linh lắm, bác thử nhờ xem. Người kia mang lễ tới. Lợn ngồi xếp bằng, nhắm mắt, lẩm bẩm mấy câu chẳng ai hiểu, rồi phán đúng như lời vợ đã dặn: Trâu nhà bác đi về hướng đông, đang đứng trong bụi tre cạnh ruộng đầu làng. Người ta chạy ra, quả nhiên thấy trâu. Thế là tiếng thầy Lợn bói giỏi lan khắp vùng.
Tiếng lành đồn xa, đến tận kinh thành. Đúng lúc ấy, trong cung mất một viên ngọc quý của nhà vua. Quan quân lục tung cả cung mà không thấy. Có người tâu: Ở quê có thầy Lợn bói như thần. Vua lập tức sai lính về rước. Lợn nghe tin thì mặt cắt không còn hột máu, quay sang vợ: Phen này thì bói làm sao? Chị vợ cũng lo, nhưng chỉ dặn: Mình cứ nói ít thôi, nói nhiều là lộ. Vào tới cung, vua phán: Cho thầy ba ngày. Tìm được ngọc thì thưởng, không tìm được thì chém đầu. Rồi vua cho nhốt Lợn trong một gian phòng, ngày ngày có người mang cơm vào.
Đêm đầu, Lợn nằm chẳng ngủ được, cứ đi đi lại lại, thở dài thườn thượt. Anh tự nói với mình: Cái tài của mình là tài nói dối, giấu được hôm nay chứ giấu sao được mãi. Rồi cũng lộ, rồi cũng lộ ra hết thôi. Đâu ngờ ngoài cửa có hai người hầu đang rình nghe. Chính hai người này đã lấy trộm viên ngọc. Nghe thầy nói rồi cũng lộ, hai kẻ trộm sợ toát mồ hôi, tưởng thầy đã bói ra mình. Đêm thứ hai, Lợn lại than: Hai ngày rồi, chỉ còn một ngày nữa thôi. Hai kẻ kia nghe chữ hai, càng tin chắc thầy biết có đúng hai người.
Không chịu nổi nữa, nửa đêm hôm ấy hai người hầu mở cửa vào, quỳ sụp trước mặt Lợn, dâng viên ngọc lên: Lạy thầy, thầy đã biết cả rồi, xin thầy đừng tâu tên chúng con, chúng con xin trả ngọc. Lợn suýt ngã ngửa, nhưng nhớ lời vợ, cố làm mặt nghiêm: Biết sợ thì tốt. Ta tha cho lần này. Hai người lạy như tế sao rồi lui ra. Sáng hôm sau, Lợn tâu vua: Ngọc không mất đi đâu, chỉ rơi ở chỗ này. Anh chỉ một chỗ trong vườn mà mình đã lén đặt ngọc vào từ sáng sớm. Lính chạy ra, quả nhiên thấy ngọc. Vua mừng lắm, thưởng cho thật hậu.
Ít lâu sau, sứ thần phương Bắc sang, nghe nói nước Nam có người bói như thần thì muốn thử. Sứ sai đem một cái chĩnh sành đậy kín, đặt giữa sân rồng, thách: Trong chĩnh này có gì? Đoán trúng thì nước ta phục, đoán sai thì nước Nam phải chịu nhục. Vua lại cho gọi Lợn. Lần này không có vợ bày mưu, không có kẻ trộm nghe lén. Lợn đứng trước cái chĩnh, đi quanh một vòng, rồi một vòng nữa, mồ hôi chảy ròng ròng. Cả triều đình nín thở chờ. Cuối cùng, anh ngửa mặt lên trời mà than to: Thôi rồi, phen này thì Lợn chết thật rồi!
Sứ thần nghe vậy thì giật mình, vội mở nắp chĩnh ra. Trong chĩnh là một chú lợn con, vì bị nhốt lâu nên đã nằm thở thoi thóp. Cả triều đình ồ lên. Sứ thần vái dài: Nước Nam quả có người tài, chỉ nhìn qua mà biết cả con lợn trong chĩnh đã sắp chết. Vua cả mừng, phong cho Lợn làm trạng, từ đó người ta gọi anh là Trạng Lợn. Chỉ có Lợn là đứng ngẩn ra, chưa hiểu vì sao mình than cho mình mà lại thành đoán đúng. Chú lợn con được thả ra, chạy tung tăng khắp sân rồng, chẳng biết mình vừa làm nên một ông trạng.
Trạng Lợn vinh quy bái tổ, cờ quạt rợp đường, cả làng ra đón. Anh ngồi trên lưng ngựa mà run, áo mũ thì rộng thùng thình. Chị vợ đi bên cạnh, tay giữ cương, miệng mỉm cười. Về nhà, Lợn thì thầm với vợ: Mình ơi, từ nay tôi thề không bói toán gì nữa. Lần sau mà còn gặp chuyện thì chẳng có lợn con nào cứu tôi đâu. Chị vợ gật đầu: Thế mới là khôn. Từ đó, hễ ai đến nhờ bói, ông Trạng chỉ cười mà bảo dạo này mắt kém, không xem được nữa. Người đời kể chuyện Trạng Lợn để cười cái số may, mà cũng để cười những kẻ tài thì ít, tiếng thì to.